Beeldcomfort
In 1991 brengt Oliver Stone de kaskraker ‘JFK’ uit. De verfilming van de moord op Kennedy gaat uit van historisch feitenmateriaal: originele beelden worden afgewisseld met fictieve scenes in een gedramatiseerde zoektocht naar de ware opdrachtgevers en uitvoerders van de politieke moord. Wanneer Luc Tuymans in juni 2001 de reeks ‘Mwana Kitoko’ voorstelt in het Belgisch Paviljoen op de biënnale van Venetië onderzoeken we niet de ware motieven achter de moord op Patrice Emery Lumumba, en evenmin worden de bewegingen van de parlementaire Warren-Lumumbacommissie die pas op 16 november 2001 haar eindverslag voorstelde aan een kritische lezing onderworpen.
Zonder een historische reconstructie in het vizier te hebben, biedt de reeks ‘Mwana Kitoko’ ons toch de elementen aan op basis waarvan zo’n reconstructie zou kunnen gemaakt worden. Tuymans verwerkt onze onvermijdelijk exotiserende herinnering en portretteert ze als een iconisch cultverhaal van verbleekte machtsinsignes en een kluwen van symbolische, dynastieke en politieke camouflages. De zware thema’s die meer of minder direct de toon van elke reeks schilderijen bepalen, vormen de aanknopingspunten voor een politiek en moreel vraagstuk dat het hele Westers halfrond aanbelangt: het morele legaat van de Tweede Wereldoorlog en de mentale leefwereld van het na-oorlogs Westers bewustzijn.
Weerloos
Tuymans’ carrière neemt een aanvang in de jaren 1980 met kleine schilderijen. Hun beeltenis heeft het over de macht over het afgebeelde en de manier waarop dit weerloos gemaakt wordt. Tegelijk wordt de beschouwer door die kleine iconen ontwapend: de eigen antipathie of sympathie, en in het ergste geval de eigen gevoelloosheid, wordt ontmaskerd.
In 1992 schildert Tuymans ‘Suspended,’ een reeks die gebaseerd is op modelbouw en een uitgeholde en dichtgegroeide wereld als ‘gewoon’ voorstelt.
Een vergelijking tussen een beeld voor en na toont de evolutie die het werk over een langere periode doormaakte. Een vroege uitwerking van Albert Speer - ‘Secrets’ (1990) - toont de nazi-architect in een moment van bezinning, op het ogenblik van diens terechtstelling. Het tweede portret - ‘Der Architekt’ (1997) - verbeeldt de architect tijdens een skivakantie, omkijkend naar de camera. De zon neemt ons het zicht weg op zijn gelaat, hij lacht ons nu tegemoet. De ambitie om de wereld te verbouwen, dat zich in ‘Secrets’ achter de verharde oogleden bevindt, wordt ontkracht met een banale vakantiefoto. Vanuit dit perspectief is ‘Der Architekt’ niet langer de voorstelling van een megalomaan bouwheer, maar eerder een pervertering van die megalomanie. Waar ‘Secrets’ nog tot op zekere hoogte monumentaliseert en mystifieert, komt ‘Der Architekt’ los van die mystificatie om naar een bijna zelf beleefde werkelijkheid over te gaan. ‘Secrets’ is een fetisj die door ‘Der Architekt’ gedeconstrueerd wordt.
Vrije tijd
In het hele oeuvre van Tuymans tonen bovendien maar heel weinig beelden zoiets als vrijetijdsbesteding. We moeten naar 2003 uitwijken om in ‘Mayhem’ een contrastrijk monumentaal beeld van een paintball-kamp te ontwaren. We belanden hier midden in een dreigende actualiteit, waarin hoogtechnologische ontspanning naar een almaar sterker realisme toegroeit. Tuymans drijft de werkelijkheid op tot biologische en morele extremen. Hij doet dat met beelden die van hun psychologisch comfort beroofd worden.
Het kan verwaand overkomen om meer dan alleen maar dodelijke ernst of serieux te willen aantreffen in een oeuvre dat schijnbaar kil overkomt. Maar om die extra-dimensie smalend als ‘cynisme’ te omschrijven ontbreekt elke gegronde reden: Luc Tuymans is onmiskenbaar deelgenoot van een generatie waarbij humor als perversie optreedt, in een koppig verzet tegen de stilte. Maar wat wordt weggelachen is meer de oorverdovende stilte van het heden dan het historische gewicht. De geladenheid blijft en wordt deel van een nieuwe waarneming, gebaseerd op de wil tot confrontatie met een grotendeels onverwerkt en onbespreekbaar gebleven verleden. Ook waar het historische niet zichtbaar de toon van de reeks of het werk bepaalt, blijft die instelling overeind.
In recente reeksen van schilderijen lijkt de afgebeelde wereld niet langer versteend en ontoegankelijk, maar eerder glazig transparant. Hier lijkt het historische trauma, dat al bij al misschien een zaak van de oudere generaties zal blijken, in zijn naakte intensiteit nog overstegen te worden door een niet langer rationeel te verklaren, verschrikkelijk beladen heden. |
Image comfort
In 1991 Oliver Stone releases the blockbuster JFK. The movie about the murder of Kennedy starts from historical material: original images alternate with fictive scenes in a dramatized quest for the men responsible for the contract on Kennedy’s life. When Luc Tuymans presents the Mwana Kitoko series in 2001 in the Belgian Pavilion at the Venice Biennial, he is not investigating the true motives behind the murder on Patrice Emery Lumumba, neither is he questioning the agenda of the Warren-Lumumba commission (which only presented its final report on November 16, 2001), or so it seems. Without targeting a historical reconstruction, the series Mwana Kitoko offers us the elements that could serve as the foundation of such a reconstruction. Tuymans transforms our inevitably exoticized memory and portrays it as an iconic cult story of faded power insignia and a tangle of symbolic, dynastic and politic camouflage.
The heavy themes that more or less directly set the atmosphere of each series of paintings, make up the leads for a politic and moral issue that concerns the whole Western hemisphere: the moral legacy of the Second World War and the mental habitat of the post-war Western consciousness.
Disarmed
Tuymans’ career takes a start in the 1980’s with small paintings. Their portrayal equals power over the portrayed and the way in which it is made helpless, but conversely the spectator is disarmed by these small icons, as opposed to his own antipathy or sympathy, or in the worst case: as opposed to his own insensitivity. In 1992 Tuymans paints Suspended, a series that is based on modelling to scale and represents a hollow and desolate world as a commodity.
A comparison of an image before and after shows the evolution that the work went through over a longer period of time. An early depiction of Albert Speer - Secrets (1990) - shows the nazi-architect in a moment of contemplation, sovereign in all respects, at the moment of his execution. The second portrait - der Architekt (1997) - shows the architect during a ski holiday, looking behind at the camera. The sun obscures his face; he is smiling at us now. The plan to rebuild the world, which lies behind the hardened eyelids in Secrets, is now evaded by a trivial holiday picture. From this perspective, der Architekt is no longer a representation of a megalomaniac architect, but rather a perversion of that megalomania: where Secrets monumentalizes and mystifies, der Architekt is released from that iconic closeness, moving from an inaccessible past to an almost self-experienced reality.
Leisure
Secrets is a fetish that is deconstructed by der Architekt. Besides, very few images show something like leisure activities in Tuymans’ oeuvre. It is only in 2003 in Mayhem that we find a monumental image of a paintball camp and land in a threatening reality where high tech recreation - like all other cultural outlets with a leak in their symbolic arsenal - grows proportionally more and more realistic. Tuymans pushes reality to biological and moral extremes in situations and images that are deprived of their psychological comfort.
It may appear a bit inappropriate wishing to detect more than only deadly seriousness or serieux in an oeuvre that seems to come to terms with the changing world of the last fifty years in an apparently cold way. To call that other dimension scornfully ‘cynicism’, an assignable victim is probably missing. Luc Tuymans unmistakably belongs to a generation where humour as a perversion occurs as a resistance against silence. What is laughed away is rather silence than historical weight; the tension remains and just becomes part
of another perception. That attitude becomes very apparent in the desire for confrontation with a merely unaccepted and unmentionable past and is also maintained where the historical does not visibly determine the tone of the series or work. In recent series, the depicted world does no longer seem fossilized and inaccessible, but rather glassy and transparent in its tension and so, even more inevitable than a historical trauma that remains an affair of generations after all and that is in its bare intensity exceeded by a present that can no longer be rationally explained.
|
